ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURU
Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında güvence altına alınmış olan temel hak ve özgürlüklerden ve Türkiye Cumhuriyeti’nin de taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve protokolleri kapsamındaki herhangi bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla 23.09.2012 tarihi itibariyle herkes Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu ile başvurabilir. İhlal edilen hak ve özgürlük, hem Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerde yer almalıdır. Her ikisinde ortak olarak yer almayan hak ve özgürlüğün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yolu ile başvuru yapılamaz. Bireysel başvuru yapabilmek için başvurucuların olağan kanun yollarını tüketmiş olması şarttır.
Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru Nasıl Yapılır?
Öncelikle başvurucular, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ve Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nde belirlenmiş olan şartlara uyarak ve resmi dilde doldurulmuş bireysel başvuru formu ile birlikte bireysel başvuru yapabilirler. Bu form Anayasa Mahkemesinin internet sitesinde yer almaktadır.
Başvuru Formu Hangi Bilgileri İçermelidir?
1) Başvurucunun T.C. kimlik numarası, adı, soyadı, anne adı, baba adı, doğum tarihi, cinsiyeti, uyruğu, mesleği ve adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.
2) Başvurucunun tüzel kişi olması hâlinde; Merkezi Sicil Kayıt Sistemi (MERSİS) numarası, unvanı, adresi ve tüzel kişiliği temsile yetkili kişinin adı, soyadı ve T.C. kimlik numarası, MERSİS numarasının bulunmaması hâlinde tüzel kişinin vergi numarası veya kayıtlı olduğu sicil ve numarası ile varsa telefon numaraları ve kayıtlı elektronik posta adresi.
3) Başvurunun, avukat vasıtasıyla yapılması hâlinde; avukatın adı, soyadı, kayıtlı olduğu baro ve sicil numarası, yazışma adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.
4) Başvurunun, avukat olmayan kanuni temsilci vasıtasıyla yapılması hâlinde; kanuni temsilcinin T.C. kimlik numarası, adı, soyadı, anne adı, baba adı, doğum tarihi, uyruğu, yazışma adresi, varsa telefon numaraları ve elektronik posta adresi.
5) Başvurunun, kamu gücünün ihlale neden olduğu iddia edilen işlem, eylem ya da ihmaline dair olayların tarih sırasına göre özeti.
6) Başvurunun, bireysel başvuru kapsamındaki güncel ve kişisel haklardan hangisinin hangi nedenle ihlal edildiği ve buna ilişkin gerekçeler ve delillere ait özlü açıklamalar
7) Başvurunun, ihlal edildiği iddia edilen temel haklar ve bunlara ilişkin açıklamaların birbirleriyle ilişkilendirilerek ayrı ayrı yapılması.
8) Başvurunun, Başvuru yollarının tüketilmesine ilişkin aşamaların tarih sırasına göre yazılması.
9) Başvurunun, Başvuru yollarının tüketildiği veya başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarih.
10) Başvurunun, Başvuru mazeret nedeniyle süresi içinde yapılamamışsa buna dair açıklamalar.
11) Başvurunun, Başvurucunun talepleri.
12) Başvurunun, Başvurucunun Mahkeme önünde devam eden bir başka başvurusu varsa numarası.
13) Başvurunun, Varsa kamuya açık belgelerde kimliğinin gizli tutulması talebi ve bunun gerekçeleri.
14) Başvurunun, Kısa mesaj (SMS) veya elektronik posta yoluyla bilgilendirme yapılmasını isteyip istemediği.
15) Başvurunun, Başvurucunun veya avukatının ya da kanuni temsilcisinin imzası.
16) Başvurunun, Varsa İçtüzük ’ün 73. maddesi kapsamında maddi ve manevi bütünlüğüne yönelik tedbir talebi ve bunun gerekçeleri.
Başvuru Formuna Hangi Belgelerin Eklenmesi Gerekir?
1) Kanuni temsilci veya avukat vasıtasıyla takip edilen başvurularda başvurucuyu temsile yetkili olduğuna dair mevzuata uygun belge.
2) Harcın ödendiğine dair belge.
3) Başvuru bizzat yapılmış ise başvurucunun kimliğini tespite yarar resmî belgenin onaylı örneği.
4) Tüzel kişi adına kanuni temsilcinin başvurması hâlinde, başvuru tarihi itibarıyla temsile yetkili olunduğunu gösteren resmî belgenin onaylı örneği.
5) Nihai karar ya da işlemi öğrenme tarihini gösteren belge.
6) Başvuruda ileri sürülen hak ihlali iddialarını temellendirecek belgelerin onaylı örnekleri
7) Tazminat talebi varsa uğranılan zarar ve buna ilişkin belgeler
8) Olağan ve olağanüstü kanun yolu başvuru dilekçelerinin onaylı örnekleri.
9) Başvuru süresinde yapılamamışsa varsa mazereti ispatlayan belgeler.
10) Adli yardım talebi varsa başvurucunun yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeler ile mevzuatta adli yardım talebinde bulunabilmek için öngörülen diğer belgeler.
Başvurucular, başvuru formuna eklenmesi gereken yukarıdaki belgelerin asıllarını ya da mevzuat gereği suret çıkarma yetkisi bulunan kişi veya makamlardan elde edecekleri onaylı örnekleri de başvuru formuna ekleyebilirler.
Bizzat başvurucu bireysel başvuru yapabileceği gibi kanuni temsilcisi ya da avukatı aracılığıyla da yapabilir. Başvurucunun kendisi değil de kanuni temsilcisi veya avukatı tarafından yapılan bireysel başvuruda başvuru formuna, başvuru yapacak kişi veya kişilerin başvurucuyu temsile yetkili olduklarına dair mevzuata uygun belgenin eklenmesi gerekir.
Bireysel başvurular da harca tabidir. Başvurucu bu harcı ödedikten sonra harcın ödendiğine dair belgeyi başvuru formuna eklemek zorundadır. Eğer başvurucunun, yargılama giderlerini karşılayacak olanağı yoksa adli yardım talebini başvuru formunda açıkça dile getirmelidir. Başvurucu, yargılama giderlerini karşılayacak gücünün olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri ve mevzuatta yer alan adli yardım talebinde bulunabilmek için gerekli belgeleri de başvuru formuna eklemesi gerekmektedir.
Başvurucu, usulüne göre hazırladığı başvuru formunu, harç tahsil makbuzu ile birlikte teslim ettiğinde başvurucunun kendisine veya temsilcisine alındı belgesi verilir ve bu işlemin yapıldığı tarih, bireysel başvurunun yapıldığı tarih olarak kayıtlara geçirilir.
Başvurunun hazırlamış olduğu başvuru formunda herhangi bir eksiklik olması durumunda, başvurucu veya var ise temsilcisine 15 günü geçmemek üzere bir süre verilir. Süre verilirken, geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğin tamamlanamaması durumunda başvurunun reddedileceği de bildirilir. Eğer eksiklik bu süre içinde de tamamlanmaz ise başvuru reddedilir ve bu karar başvurucuya tebliğ edilir. Tebliğ edilen karara başvurucu, tebliğ tarihinden itibaren 7 gün içinde komisyona itiraz edebilir.
Anayasa Mahkemesi, başvuruların konuları itibariyle önemini ve aciliyetini göz önünde bulundurarak farklı bir inceleme sırası belirlemedikleri takdirde normal şartlarda bireysel başvurular, geliş sırasına göre incelenerek karara bağlanır.
Başvurucu bireysel başvuruda bulunduktan sonra arzu ederse yaptığı başvurudan feragat edebilir ve bu durumda başvuru hakkında düşme kararı verilebilir.
Bireysel Başvurunun Kabul Edilebilirlik Şartları
- Konu Bakımından Yetki
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilmek için kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddia edilen hak ve özgürlükler hem Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında hem de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve ek protokollerinde ortak olarak yer almalıdır.
- Kişi Bakımından Yetki
Bireysel başvuru yapacak olan başvurucu, kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddia edilen işlem, eylem ya da ihmal sebebiyle güncel ve kişisel hakkı doğrudan etkilenen kişi olmalıdır. Gerçek kişiler gibi tüzel kişilerde bireysel başvuru yapabilir ancak kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Özel hukuk tüzel kişileri ise yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiası ile bireysel başvuru yapabilir.
- Yer Bakımından Yetki
Bireysel başvuruya konu olan hak ve özgürlükler, kamu gücünün eylem veya ihmalinin, Türkiye Cumhuriyeti devletine ait veya onun adına kullanılmış olması yer bakımından yetki incelemesine girer.
- Zaman Bakımından Yetki
Anayasa Mahkemesi, 23.09.2012 tarihinden sonra kesinleşen kesin kararlar aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceler. Bu tarihten önce verilmiş kesin kararlara karşı bireysel başvuru yolu kullanılamaz.
Bireysel Başvuru Süresi ve Olağan Kanun Yollarının Tüketilmiş Olması
Olağan kanun yollarının tüketilmesi; kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddia edilen işlem, eylem veya ihmal için kanunda öngörülmüş olan idari ve yargısal başvuru yollarının tümünün bireysel başvuru yolu kullanılmadan önce tüketilmesi demektir. Aksi durumda olağan kanun yolları tüketilmeden bireysel başvuru yolu kullanılırsa başvuru reddedilir. Bireysel başvuru, olağan kanun yollarının tüketildiği tarihten itibaren, eğer başvuru yolu öngörülmemiş ise ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmış olmalıdır. Haklı sebep nedeniyle verilen otuz günlük süre içinde bireysel başvuru yapamayan başvurucu, haklı sebebin kalktığı tarihten itibaren on beş gün içinde, haklı sebep veya sebeplerle ilgili gerekli açıklamaları başvuru formunda yapıp, haklı sebebini ispatlayacak belge ve bilgileri de başvuru formuna ekleyerek Anayasa Mahkemesine başvuru yapabilir.
Başvurunun Açıkça Dayanaktan Yoksun Olması
Açıkça dayanaktan yoksun olan bireysel başvuruların kabul edilemezliğine karar verilebilir. Eğer bireysel başvuruda aşağıdaki dört nedenden birinin varlığının saptanması durumunda, açıkça dayanaktan yoksunluk kararının verilmesine sebep olabilir.
1) İhlal iddialarının temellendirilememesi (temellendirilememiş şikâyet)
2) İddiaların salt kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ilişkin olması (kanun yolu şikâyeti)
3) Başvurunun karmaşık veya zorlama şikâyetlerden ibaret olması (karmaşık veya zorlama şikâyet)
4) Temel haklara yönelik bir müdahalenin olmaması veya müdahalenin meşru olduğunun açık olması (bir ihlalin olmadığının açık olduğu şikâyet)
Kabul Edilebilirlik veya Kabul Edilemezlik Kararı ve Esas Hakkındaki İnceleme
Anayasa Mahkemesi, önüne gelmiş olan başvuruda öncelikle kabul edilebilirlik şartlarının sağlanıp sağlanmadığına bakar. Eğer bu şartları sağlamayan bir başvuru söz konusu ise başka bir inceleme yapılmaksızın kabul edilebilirlik şartlarını sağlamamasından dolayı ret kararı verilir. Bu karar kesindir ve bu karar taraflara tebliğ edilir. Taraflar bu karar üzerine herhangi bir başvuru yoluna gidemez.
Kabul edilebilirlik şartlarını taşıyan başvurular için kabul edilebilirlik kararı verilir ve esas incelemenin yapılması için bölümlere gönderilir.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğine yönelik her türlü araştırma ve incelemeyi yapabilir; başvuruyla ilgili gerekli gördüğü bilgi, belge ve delilleri ilgililerden ister. Anayasa Mahkemesi kendisine verilen görevlerin yerine getirilmesi sırasında yasama, yürütme, yargı organları, kamu idareleri, kamu görevlileri, bankalar ile diğer gerçek ve tüzel kişilerle doğrudan yazışmaya, bilgi ve belge istemeye, gerekli gördüğü her türlü belge, kayıt ve işlemi incelemeye, bilgi almak üzere her derece ve sınıftan kamu görevlileri ile ilgilileri çağırmaya, idare ve diğer tüzel kişilerden temsilci istemeye yetkilidir.
Bireysel başvurunun esas hakkındaki incelemesinde duruşma yapılabilir, tanık ve uzman dinletilmesi yapılabilir ve keşif yapılabilir. Ancak bunlar 6216 sayılı Kanun ile içtüzükte öngörülen şartlar altında yapılabilir.
Bireysel başvuru incelemesi sonucunda bir temel hak ve hürriyetin ihlal edildiğine karar verildiği takdirde ayrıca ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere de hükmedilir. Ancak yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez.
İhlalin bir mahkeme kararından kaynaklandığı tespit edilirse:
1) İhlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. İlgili mahkeme, ihlal kararında açıklanan ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yeniden yargılama yapar ve mümkünse dosya üzerinden ivedilikle karar verir.
2) Yapılan inceleme sonunda, başvurucunun bir hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi hâlinde yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmadığı takdirde başvurucu lehine uygun bir tazminata hükmedilebilir.
3) Tazminat miktarının tespitinin, daha ayrıntılı bir incelemeyi gerektirmesi hâlinde, bu konu karara bağlanmaksızın genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.
Bireysel başvuru incelemesinde Komisyonlar, Bölümler ve Genel Kurul tarafından verilen kararlar kesindir. Kararların imzalı asıl suretleri Anayasa Mahkemesi arşivinde saklanır. Kararların birer örneği başvurucuya, Adalet Bakanlığına ve diğer ilgililere tebliğ edilir.
Av. Mesud Kenan BABAGIRAY
