TİCARİ İŞLETME TANIMI VE UNSURLARI
Ticari işletmenin tanımı ve unsurları Türk Ticaret Kanunu madde 11’de belirtilmiştir. İlgili maddeye göre; “Ticari işletme, esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan faaliyetlerin devamlı ve bağımsız şekilde yürütüldüğü işletmedir.” Kanunda yapılan bu tanımdan hareketle, ticari işletme kavramının unsurları aşağıdaki gibidir:
- Esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlama amaçlı faaliyetlerde bulunulması
- Devamlılık
- Bağımsızlık
Gelir Sağlama Amacının Olması Unsuru
Ticari işletme faaliyetlerinin gelir sağlamayı amaçlamış olması gerekmektedir. Ancak gelir sağlama amacının varlığının mevcudiyeti için ticari işletmenin sürekli olarak gelir elde etmesi gerekmemektedir. Yani söz konusu amacın teorik olarak varlığı yeterlidir. Ticari işletmenin gelir sağlama amacının varlığı için mutlaka işletme malvarlığının aktifinin sürekli olarak artmasına gerek yoktur. Ticari işletmenin zarar etmeyi engelleyen faaliyetleri de gelir sağlama amacının varlığı için yeterli kabul edilmektedir. Bu sebeplerle, ticari işletmenin gelir sağlama amacı geniş yorumlanmalıdır. Burada önemli olan husus, ticari işletmenin esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlama amaçlı faaliyetlerde bulunmasıdır.
Ticari işletmeyi, esnaf işletmeleri ve diğer iktisadi işletmelerden ayıran en önemli unsur; gelir sağlama amaçlı faaliyetlerin esnaf işletmeleri ve diğer iktisadi işletmelerin boyutlarını aşan ve daha kapsamlı faaliyetler olmasıdır. Ticari işletme ve esnaf işletmesi arasındaki sınır, Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılan kararname ile belirlenmektedir. 2024 yılı için belirlenen sınır aşağıdaki gibidir:
“2024 yılı için geçerli olmak üzere esnaf ve sanatkar sayılma hadleri; 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 177 nci maddesinin birinci fıkrasının (1) ve (3) numaralı bentlerinde yer alan nakdi limitlerin yarısı (fıkra 1 – Mal Alım Tutarı: 700.000 TL, Mal Satış Tutarı: 1.000.000 TL, fıkra 3 – Satış Tutarı: 700.000 TL) (2) numaralı bendinde yazılı nakdi limitin tamamıdır (Gayri Safi İş Hasılatı : 690.000 TL)”
Cumhurbaşkanı tarafından çıkarılacak kararnamede belirlenen sınırın üstünde gelir elde edenler ticari işletme, altında gelir elde edenler ise esnaf işletmesi sayılacaktır.
Devamlılık Unsuru
Ticari işletmenin unsurlarından bir diğeri de devamlılık unsurudur. Ticari işletmenin faaliyetlerinin devamlı ve sürekli olması gerekmektedir. Tek seferlik faaliyetler ticari işletmenin varlığı için yeterli değildir. Ticari işletmenin faaliyetlerinin devamlılığın varlığı belirlenirken incelenmesi gereken husus, faaliyetlerin devamlılık amacı olup olmadığıdır. Burada önemli olan husus, faaliyetlerin hiç ara verilmeden belirsiz bir süre devam etmesi değildir. Ticari işletmenin belirli bir zaman dilimi içerisinde faaliyette bulunması devamlılık unsurunun varlığı için yeterlidir. Ayrıca, bazı faaliyetlerin mevsimlik olması devamlılık unsurunun bulunmadığını göstermez. Örneğin, yaz mevsiminde faaliyet gösteren plaj işletmesi veya kış mevsiminde faaliyet gösteren kayakçılık işletmesi gibi. Bu tip işletmeler niteliği gereği dönemsel olarak kesintiye uğrayan faaliyetlerde bulunurlar. Bir ticari işletmenin taşıması gereken unsurları bünyesinde barındırmak kaydıyla bu tip işletmeler de ticari işletme niteliğindedir.
Bağımsızlık Unsuru
Ticari işletmenin unsurlarından bir tanesi de bağımsızlık unsurudur. Ticari işletmeler faaliyetlerini bağımsız bir şekilde yürütmelidir. Burada bağımsızlık unsurundan kasıt; işletmenin faaliyette bulunurken, işletmeyi işleten kişi dışında başka bir kişinin iradesine bağlı olmaksızın faaliyette bulunmasıdır. Örneğin, şubeler merkeze bağlı oldukları için bağımsız birer ticari işletme sayılmazlar. Buna karşılık olarak, acente, komisyoncu, tek satıcı, franchise alan ve simsarın faaliyetleri ticari pazarlama yöntemleri açısından tacire belli bir oranda bağlılığı gerektirse de idari açıdan bağımsız oldukları için işletmeleri bir ticari işletmenin taşıması gereken diğer unsurları taşıyorsa ticari işletme oluşturur.
Açıklanan nedenlerle, bir ticari işletmenin taşıması gereken bu unsurların bir araya gelmesiyle birlikte ticari işletme statüsü kendiliğinden kazanılır. Yani, ticari işletme statüsünün kazanılması için işletmenin ticaret siciline tescil edilmesi veya işletmenin ticaret odasına kaydolma zorunluluğu bulunmamaktadır.
Av. Mesud Kenan BABAGIRAY
